4 - قرآن و مساله معاد بعد از مساله توحيد كه اساسىترين مساله در تعليمات انبياء است مساله معاد با ويژگيها و آثار تربيتى و فرهنگيش در درجه اول قرار دارد ، لذا در بحثهاى قرآنى بيشترين آيات را بعد از توحيد و خداشناسى به خود اختصاص داده است . مباحث قرآنى معاد گاه به صورت استدلالهاى منطقى است و گاه به صورت بحثهاى خطابى و تلقينات مؤثر و كوبنده كه گاه از شنيدن آن مو بر بدن انسان راست مىشود ، و لحن صادقانه كلام چنان است كه همچون استدلالات در اعماق جان و روح انسان نفوذ مىكند . در بخش او ، يعنى استدلالات منطقى ، قرآن بيشتر روى موضوع امكان معاد تكيه مىكند ، چرا كه منكران غالبا آن را محال مىپنداشتند ، و معتقد بودند معاد آن هم به صورت « معاد جسمانى » كه مستلزم بازگشت اجسام پوسيده و خاك شده به حيات و زندگى نوين است ، امكان پذير نيست . در اين بخش ، قرآن از طرق كاملا گوناگون و متنوع وارد مىشود ، و طرقى كه همه به يك جا ختم مىگردد و آن مساله « امكان عقلى معاد » است . گاه زندگى نخستين را در نظر انسان مجسم مىكند ، و در يك عبارت كوتاه و گويا و روشن مىگويد : كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ : « همانگونه كه شما را از آغاز آفريد باز مىگرديد » ( اعراف - 29 ) . گاه زندگى و مرگ گياهان ، و رستاخيز آنها را كه همه سال با چشم مىبينيم مجسم كرده و در پايان آن مىگويد : رستاخيز شما نيز همين گونه است : وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِه جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ . . . وَأَحْيَيْنا بِه بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ : « ما از آسمان آب پر بركتى فرستاديم و به وسيله آن باغهاى سر سبز رويانديم و دانه‌هاى درو شده . . . و به وسيله آن سرزمين مرده اى را زنده كرديم ، رستاخيز ( شما ) نيز همين گونه است » ؟ ( سوره ق - 9 - 11 ) .